آن نعمت حقيقى است . و براى آن پيغامبر - عليه الصلاة و السلام - گفت : لا عيش الاّ عيش الآخرة . و اين سخن گاهى در شدت گفت براى تسليت نفس [ 130 ] از ميل كردن به شاديى كه در دنيا باشد ، و آن وقت كاويدن خندق بود در شدت درويشى ، و گاهى در شادى گفت براى بازداشت نفس از ميل كردن به شاديى كه در دنيا باشد ، و آن در آن حال بود كه مردمان در حجة الوداع گرد بر گرد او درآمده بودند ، و مردى گفت : اللّهمّ إنّى اسألك تمام النّعمة . پيغامبر - عليه السلام - گفت : هل تدري ما تمام النّعمة ؟ اى ، هيچ دانى كه تمام نعمت چيست ؟ گفت : نى . گفت : دخول الجنّة ، اى ، در رفتن بهشت . و اما وسيلتها « 217 » چهار قسم است : يكى نزديك‌تر و خاص‌تر ، چون فضيلتهاى نفس . دوم آن كه بدان نزديك است ، چون فضيلتهاى تن . سوم آن چه از اين بگذرد ، چون سببهايى كه گرد بر گرد تن است ، از مال و اهل و عشيرت . چهارم آن چه جمع كند ميان اين سببها كه از نفس بيرون است و ميان آن چه در نفس است ، چون توفيق و هدايت . پس اين چهار نوع است . نوع اوّل و اين خاص‌تر است ، و آن فضيلتهاى نفس است . و حاصل آن با آن چه اطراف آن را استيفا كنى به ايمان و خوشخويى بازگردد . و ايمان دو قسم است : يكى علم مكاشفه ، و آن شناختن خداى و صفات و افعال اوست و فريشتگان و پيغامبران او . دوم علم معامله . و خوشخويى نيز دو قسم است : يكى ترك مقتضى شهوت و خشم ، و نام آن عفت است . دوم رعايت عدل در باز بودن از مقتضى شهوتها ، و اقدام نمودن بر آن تا اصلا از آن امتناع نكند ، و چنان كه خواهد بر آن اقدام ننمايد ، بلكه اقدام نمودن بر آن و باز بودن از آن به ترازوى عدل باشد ، چنان كه حق تعالى بر زبان پيغامبر خود - عليه السلام - فرستاده است و گفته : أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزانِ وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ ، « 218 » اى ، تا از اندازه در نگذريد و در ترازو و وزن او به عدل قايم داريد و آن را كم مكنيد . پس كسى كه نفس خود را خصى كند براى ترك شهوت نكاح ، يا نكاح بگذارد با آن چه قادر باشد و از آفت‌ها آمن ، و يا خوردن ترك كند تا به حدى كه از عبادت و ذكر و فكر بازماند ، وزن را كم كرده باشد . و كسى كه در شهوت شكم و فرج مولع شود ، وزن را زيادت كرده باشد . و عدل آن است كه وزن و تقدير او از زيادت و نقصان خالى بود و هر دو پله برابر شود . پس فضيلتها كه خاصهء نفس است و نزديك گرداننده به خداى چهار است : علم مكاشفه و علم معامله و عفت و عدالت .

--> ( 217 ) وسيلتها كه بدان به غايت مىرسند ( زبيدى 9 - 85 ) . ( 218 ) رحمن 55 - 8 و 9 .